Apuntes históricos de Cortegada
5.- Guerras carlistas e outros sucesos decimonónicos.
Dise que, unha vez desamortizado o priorado de Refojos, o templo pasou a converterse en igrexa parroquial e o edificio foi aproveitado para acuartelar tanto tropas isabelinas como carlistas durante a primeira guerra carlista. Destes últimos precisamente suponse que se aloxou a partida armada, medio guerrilleira medio regular, dun famoso oficial do exército de D. Carlos que fuxira do cárcere de Lisboa chamada Mateo Guillade, oriúndo de Tomiño, que fora seminarista en Tui e que aspiraba a ser o xefe militar carlista de Galicia pero que quedou nun simple guerrilleiro. O maior éxito das súas andanzas polo Baixo Miño foi a conquista, durante só unhas horas, de Tui o 2 de abril de 1837 na que entraron disfrazados de soldados regulares. O seu campo de operacións foi o sur de Galicia, pola que transitou e fixo fechorías desde 1836 que chega de Portugal ata 1838 en que é asasinado e decapitado por un sobriño seu. Neste período é cando nalgún momento, e axudado económica e logísticamente polo clero carlista, refuxiaríase e escondería temporalmente no priorado, como adoitaban facer en lugares da raia próximos a Portugal. A finais de 1843 hai outra vez tropa gobernamental no cantón de Refoxos.
O que si sabemos fidedignamente é que en Cortegada, nos anos 40 deste XIX, estaba acuartelada unha tropa gobernamental ou isabelina composta por unha trintena de soldados, tal e como reflicte a acta municipal do 21 de agosto de 1843 ao dar conta dunha petición do seu Comandante para que se amplíe o cuartel por non poder acomodar á forza existente. A Corporación atende a petición e designa como ampliación a casa de Pedro Fernández, “contigua á que agora se ocupa, que recibirá a retribución correspondente por este concepto”. Por petición do dono esta ascendía a 4 reais diarios, cantidade que recibía nese momento dos particulares que se aloxaban en Cortegada para tomar os baños, e que a Corporación decidiu solicitar ao Comisario de Guerra da Provincia para que se pague a cargo da Facenda Militar (Acta Municipal de 22 agosto de 1843).
A dotación de mobiliario, cociña e outros aveños do aloxamento do Comandante alcanzou a respectable suma de 566 reais, sendo a partida máis elevada as 4 sabas de lenzo, a 5 reais vara, para a cama do oficial que alcanzaron a cantidade de 150 reais, case o dobre que o colchón (80 reais) e moito máis que outros obxectos máis modestos, como unha espumadeira e unha culler con tixola (12 reais), unha costurera e fío (10), un orinal de pedra (6), ou un coitelo e cuberto (4 reais) (Acta Municipal de 2 setembro 1843).
Por certo, que non sentou moi ben aos concelleiros do Concello a pretensión deste Comandante do cantón de Cortegada de esixir “o servizo de cociña e mesa, luz, sal e outras varias cousas en prexuízo dos pobos desta Alcaldía”, polo que se comisiona ao alcalde para ir a Ourense para tratar de solucionar este tema co Comandante Xeral da Provincia, cousa que consegue, deixando o Concello de achegar esas esixencias do militar.
O Concello -agora aínda de Refojos- pagaba de Contribución á Tesourería do Estado en 1843 a través da Intendencia da Provincia (segundo o Boletín Provincial nº 111) a cantidade de seis mil oitocentos sesenta e un reais e vinte e catro maravedíes polo concepto de Territorial e Pecuaria e cincocentos sete reais e 28 maravedíes por Industria e Consumo, ao que había que sumar o 2% por depósito e condución. O pago satisfacíase en dúas metades, unha a primeiros de outubro e a outra a primeiros de decembro. O total de cada unha destas metades, que se repartían en hijuelas polas catro parroquias, era de 3.504 reais e 21 maravedíes por Territorial e Pecuaria, e 258 reais e 26 maravedíes por Consumos e Industria. Á parroquia de Refojos correspondíalle achegar en total cada metade 1.069 reais e 17 maravedíes, á de Rabiño 1.142 reais e 4 marevedíes, á de Meréns 423 e 9, e á de Valongo 1.128 e 17 respectivamente. En total pagábase por unha metade 3.763 reais e 13 maravedíes (34 maravedíes facían un real de prata e 16 reais un escudo de ouro) (Acta Municipal de 20 setembro 1843).
En setembro deste ano de 1843, seguindo as instrucións contidas no Regulamento do Goberno Político da provincia, instáurase un servizo de patrullas nocturnas en todas as parroquias para prohibir “vender uvas patacas e hortalizas sen a correspondente papeleta da autoridade local a fin de evitar as rapinas que en moitos pobos fanse destes e outros froitos” (A. M. 26 setembro 1843).
A Acta Municipal do 11 de novembro fálanos de pasada dun acontecemento de relativa relevancia en Galicia que ocorreu nos días precedentes e do que non se escribiu nada. A Acta só di que se vai a presentar á Comisaría de Guerra da provincia “dez e seis recibos de racións de carne, palla e outros efectos fornecidas á división do Excmo. Sr. 2º Cabo de Galicia na noite do sete do actual, que pasou na parroquia do Rabiño con motivo de invadirse esta provincia polo xeneral Iriarte, en cuxa persecución se destinou dita división, cuxo importe dos recibos tan pronto se consiga a súa liquidación sacarase das contribucións para satisfacelo aos donos” do gando vacún consumido pola tropa.
A historia deste descoñecido suceso foi a seguinte. O navarro Martín José Iriarte empezou a súa carreira militar combatendo contra os franceses na Guerra da Independencia, despois embarcou en 1816 cara a América onde estivo a pelexar ata a súa volta en 1825 participando na famosa batalla de Ayacucho e finalmente estivo ás ordes de Espartero durante a 1ª Guerra Carlista. Case ao final desta, en agosto de 1839, sendo coronel de Estado Maior, mandóuselle incorporarse ao exército de Galicia cuxo capitán xeral, D. Laureano Sanz, nomeoulle comandante xeral da provincia de Ourense, a cal pacificou completamente en breve tempo, destruíndo as faccións de “O Ebanista”, Villanueva e outras partidas, por cuxos méritos se lle concedeu a cruz de comendador de Isabel a Católica.
Fernando Gómez, alias “O Ebanista”, era a esta altura de 1839 case o único (quizá xunto con Frei Saturnino Enríquez) caudillo carlista que sobrevivía en Galicia. O 11 de novembro dese ano unha columna do seu rexemento provincial de Monterrey, ao mando do tenente Joaquín Bojars, asestou un duro golpe ás forzas do guerrilleiro xa que, aínda que el puido escapar, abateron a cinco dos seus homes, entre eles os que se podían considerar como o seu estado maior, como Manuel Quintela, que era o seu segundo, Joaquín Mosquera de Funsín e Fernando Medela de Valdomar. O resto da tropa, composta por un sarxento, tres cabos e 22 homes uniformados presentáronse solicitando a Iriarte a graza do indulto, “volvendo ás súas casas todos os mozos sacados á forza polos rebeldes” (Boletín Oficial de Madrid, núm. 1077, 23-11-1839). Fernando Gómez, “O Ebanista”, foi morto en 1847, durante a 2ª guerra carlista, no lugar de Salaia, Palas de Rei (Lugo).
Concedéuselle despois a Iriarte o cargo de comandante xeral da esquerda do Ulla e, a primeiros de setembro de 1840, secundou o movemento que se iniciou en Madrid en contra da Lei de Concellos e que levou ao seu líder Espartero á co-rexencia do reino e á Xefatura do Goberno. Iriarte reuniu as súas tropas en Lalín, tomou Santiago e Lugo, daquela Pontevedra e Ourense e foi investido como capitán xeral do reino polas Xuntas de Goberno que se formaron en cada provincia fixando a súa residencia na Coruña. Aspirando a estar preto dos resortes do poder, ao pouco tempo entregou o mando de capitán xeral de Galicia ao xeneral Santos San Miguel e pasou en maio do 41 á Corte en calidade de Deputado pola provincia da Coruña.
Como a maioría dos progresistas era partidario dunha rexencia trina fronte aos seguidores persoais de Espartero e os escasos moderados deputados a Cortes, que defendían a rexencia única. Ao saír triunfante esta postura, Espartero tivo que apoiarse nos chamados ayacuchos (como el) e moderados mentres que contou coa oposición de boa parte dos seus seguidores teóricos, os progresistas, pero Iriarte, como fiel lugartenente, foi dos que lle apoiaron. Defendeu ao Goberno na fracasada insurrección militar de setembro-outubro do 41 encabezada por Diego de León, Ou´Donnell e Narváez o que lle supuxo o ascenso a Mariscal de Campo e o nomeamento de capitán xeral de Castela a Vella. Despois será nomeado senador de novo pola Coruña e secretario da alta cámara, inspector xeral de carabineiros e, o 9 de xullo de 1843, foi ascendido a tenente xeral. Nos sucesos que acaecen poucos días despois co pronunciamento contra Espartero, Iriarte mantense leal ao seu lado fronte ás tropas de Narváez e Azpiroz e o 21 de xullo é nomeado capitán xeral de Galicia. Pero a vitoria dos sublevados ocorrida ao día seguinte en Torrexón de Ardoz e a capitulación de Madrid obriga a Espartero a dimitir dos seus cargos e marchar ao seu exilio londiniense. Iriarte, como moitos outros dos seus seguidores, seguiu tamén o camiño do exilio a París.
A súa estancia na capital francesa non lle durou moito porque, chamado polos seus amigos políticos, o día 25 de outubro chega nun barco inglés a Vigo para encabezar en Galicia un pronunciamento contra o goberno. Inmediatamente ponse á fronte do batallón provincial de Lugo, que estaba de guarnición na cidade olívica, e outro que se formou con nacionais. Despois dun frustrado intento de conquistar o castelo de Monterrey de Bayona, o 1 de novembro sae cunha columna en dirección a Ourense co obxecto de que se lle unisen os batallóns provinciais desta cidade e de Mondoñedo que el supoñía estaban comprometidos no movemento, sendo perseguido polas forzas leais do goberno mandadas polo xeneral Cotoner, 2º Cabo do batallón de Galicia.
En Ponteareas houbo unha escaramuza ao tratar infructuosamente de impedir o seu paso pola ponte, logo pasou á Cañiza, onde pernoitou e decatouse da capitulación de Zaragoza e León, que secundaran o movemento, e que pronto o ía a facer Xirona. A pesar de todo decidiu continuar cara a Ourense. O 2 saíu cara a Ribadavia e continuou ata as barcas de Castrelo, pobo no que pernoitou. Na mañá do 3, pasando por terras do noso Concello, a columna militar de Iriarte diríxese a Toén, que está xa á vista de Ourense.
Acampa en Toén e desde aquí manda cartas ao comandante xeral, xefe político e alcalde constitucional da cidade convidándolles a que se sumasen ao movemento liberal, pero ante a súa negativa e a imposibilidade de tomar a cidade coas súas escasas tropas, toma a decisión de retirarse cara a Celanova e volver sobre os seus pasos, cruzar o río Miño e poñerse en retagarda coa posibilidade de refuxiarse en Vigo. Pero as barcas estaban na outra beira e en poder das tropas do goberno e a columna do xeneral Cotoner seguíalle os pasos, co que, #ante esta situación, non quedou máis remedio que refuxiarse en Portugal, entrando seguramente por Pontebarxas, desde onde marcharía despois a Inglaterra. Estas tropas mandadas por Cotoner son as que fan o gasto de intendencia cando pasaron o día sete de novembro pola parroquia de Rabiño perseguindo ás forzas de Iriarte.
Volto de novo a Portugal, desde ao país veciño entraba e saía de Galicia conspirando a favor das súas ideas liberais, e cando se produce o movemento liberal de 1846 diríxese a Santiago solicitando á Xunta Superior do Goberno de Galicia, que se atopaba nesta cidade, o mando das tropas sublevadas e, ante a lóxica negativa e ratificación do mando en Solís, aínda que se lle agradecía o seu apoio e predisposición, dirixiuse ao seu presidente Pío Terrazo ofrecéndolle consellos e actuacións que se poderían efectuar para derrotar ao exército gubernativo de De a Concha, que, como se sabe, ao cabo sometería o movemento e Iriarte tivo, de novo, que exiliarse.
Os ingresos que proporcionaban o alugueiro das casetas e baños de Cortegada permitían dispoñer en ocasións ao Concello de cantidades extras para acontecementos inusuais ou non previstos no orzamento ordinario. Tal ocorreu cando a raíña Isabel II foi proclamada maior de idade e faise cargo do Goberno, acontecemento coñecido pola publicación dun decreto no Boletín Oficial da Provincia, número 139. (O custo do Boletín por parte deste concello alcanzaba a cifra de 162 reais e 4 maravedíes, o que demostra que, ademais de ser o vehículo das normas, decretos e demais disposicións do Goberno, tiña unha función recadatoria non pequena).
Para magnificar tan fausto feito a Corporación acorda celebrar o 2 de decembro dese ano de 1843 unha misa solemne e Te Deum na igrexa parroquial de Valongo con asistencia de todos os curas do distrito, e despois, xustificándoa por ser este un acontecemento “que poucas veces preséntanse nunha Nación”, dispón o Concello que “se proporcione unha comida decente” aos membros da Corporación, isto é, a eles mesmos, á que tamén estarán convidados os oficiais do cantón militar que novamente se estableceu en Refojos, e á tropa que asista formada á misa e faga despois as descargas de ordenanza se lle gratificará cunha ración de pan, carne e viño. Como non se contaba con fondos para custear estes gastos, disponse que o Presidente, sr. López, se libre catrocentos reais, que é o que supoñen van custar os festexos, do produto do arriendo das casetas dos baños de Cortegada. (A.M., 30-11-1843). Como se pode observar, o costume de celebrar as festas e os eventos importantes cunha boa comida vén de antigo, así como o cargalas ao erario público.
É importante sinalar que o Concello recupera o nome de Cortegada (e deixa xa de usarse o de Refojos) na acta do 11 de decembro de 1843, e así segue chamándose a partir de agora, sen que houbese ningún cambio na composición da corporación e, curiosamente, sen que se dea ningunha explicación respecto diso. Seguramente a autoridade provincial non admitiu o cambio de nome para evitar disputas futuras e que outros concellos imitásenlle. Nesta acta dáse conta da Real Orde publicada nun Boletín Extraordinario pola que se suspenden as eleccións a concelleiros do ano seguinte xa que se estaba elaborando unha Lei de Concellos que, unha vez aprobada, faríaas inútiles. Ao final esta Lei non se aprobaría en 1844 senón o 8 de xaneiro de 1845 e reforzaba o centralismo ao reservar ao Goberno o nomeamento daqueles de máis de 2.000 habitantes, e ao Xefe Político/Gobernador os de menos dese número.
Na complicada evolución histórica que tivo a eliminación dos diezmos eclesiásticos podemos dicir que a supresión deste imposto terá lugar definitivamente en 1840 e foi substituído por unha Contribución de Culto e Clero, acordada definitivamente como modo de financiamento de la Iglesia no Concordato entre a Igrexa e o Estado do ano 1851. Aplicando a Lei de Orzamentos do 20 de abril de 1842, ás parroquias do Concello de Cortegada correspondeulles, en 1843, por esta distribución, as seguintes cantidades: á de Rabiño, que estaba rexentada en propiedade polo párroco D. Benito Conde Fernández, 3.330 reais anuais; á de Valongo, cuxo párroco propietario era D. Ignacio do Prado, o mesmo, ou sexa, 3.330 reais; á de Refojos, a cargo do cura ecónoma D. Benito Gándara, 1.584 reais ao ano; e á de Meréns, rexida polo tamén cura ecónoma D. José Álvarez, outros 1.584 reais.
Na reforma diocesana de 1893 se segregaron da parroquia de S. Bieito de Rabiño as novas de Santa María de Cortegada e San Juan de Louredo, e da de San Breixo de Refoxos a de San Martín de Zaparín, de tal maneira que, xunto ás xa históricas existentes de San Cibrán de Meréns e San Martín de Valongo, constituirán a partir de entón as sete parroquias de que se compón actualmente o concello de Cortegada.
Moito máis fiable e concienzudo que o Dicionario de Miñano é o Dicionario Xeográfico-Estatístico-Histórico de España e as súas posesións de Ultramar, de Pascual Madoz, Madrid, 1847, en “A Ilustración”, Est. Tipográfico-Literario Universal, Rúa da Madeira baixa, núm. 8, que nos dá unha información moi completa da Cortegada de mediados do XIX. Na páxina 31 do tomo VII Cortegada ten dúas entradas, unha relacionada coa súa condición de concello e a outra coa súa poboación concreta.
Na primeira, di que corresponde á provincia e diocese de Ourense, da que dista 5 leguas (unha legua era o que se supoñía que andaba unha persoa nunha hora e, ata a implantación do sistema métrico decimal, correspondíase a vinte mil pés, isto é, 5,5727 km), e ao partido xudicial de Celanova (3 ½ leguas). Comprende catro freguesías: a de Meréns, San Ciprián; Rabiño, San Benito; Refojos, San Verísimo, e Valongo, San Martín. A municipalidade reside na aldea de Cortegada, que é da parroquia de Rabiño. Considera que o terreo en xeral é chairo e de boa calidade, o que permite producir trigo, millo, mijo, centeo, castaña, liño, viño, froitas e abundantes pastos; se cría gañado vacún, de porca, lanar e cabrío, e hai caza e pesca de diferentes clases. Ten augas termais de bos efectos medicinais e moito arboledo de distintas especies. Existen algúns muíños fariñeiros e teares de lenzos ordinarios, e os camiños son veciñais e están en bo estado. A súa poboación alcanza os 520 veciños que dan 2.600 almas.
Na segunda entrada, que se corresponde coa breve descrición de Cortegada como lugar, di que é a capital do concello do mesmo nome, que pertence á freguesía de Rabiño, e que nas beiras do río Miño e a 1/8 leguas do pobo áchanse 2 fontes de augas termais denominada a unha Baño de Campo e a outra Baño da Pedra, servindo a primeira para curar reumatismos, pinga e outras doenzas de igual clase, e a segunda para as enfermidades cutáneas. E di tamén que a 500 varas destas, isto é, un pouco máis de catrocentos metros, (as varas en Ourense eran como as de Castela, e correspondíanse a 835,905 millonésimas de metro) áchase no monte outro manancial máis escaso, pero das mesmas calidades que aquelas. Resalta o Dicionario que “moitos anos ha que devanditos baños son dos máis concorridos de Galicia, atribuíndoselles curacións bastante marabillosas”.